Melik Necmeddin İsa

Melik Necmeddin İsa'nın Mardin'le bağı bir yapının kendisidir. 1385'te yaptırdığı medrese, şehrin siluetini bugün de belirleyen yapılar arasındadır.

Yapı tek bir işlev için kurulmadı. Dikdörtgen ve geniş bir alanı kaplar; iki kat üzerinde avlu, cami, türbe ve çeşitli ek mekânlardan oluşur. Yani medrese aynı zamanda bir ibadet yeri ve bir mezar yapısıdır.

Bağın ikinci katmanı sürekliliktir: yapı yüzyıllar boyunca boş kalmadı. Tarihî dönemde rasathane olarak kullanıldı, sonraki yıllarda Mardin Müzesi'nin binası oldu. Bir medresenin gözlemevine, oradan müzeye dönüşmesi, şehrin kendi taş yapılarını sürekli yeniden kullandığının kaydıdır.

Üçüncü katman hanedanın sonudur. Necmeddin İsa, Mardin'de hüküm süren Artuklu kolunun son sultanı olarak anılır; yaptırdığı medrese, iki yüzyılı aşan Artuklu yönetiminin şehirde bıraktığı son büyük yapılardandır.

Kaynaklar arasında bir ayrım vardır ve burada kaydedilmelidir. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Mardin Valiliğinin tanıtımları Necmeddin İsa'yı Mardin'de hüküm süren son Artuklu sultanı olarak kaydeder. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi ise Mardin Artuklu kolunun 1409'da, Şehâbeddin Ahmed'in şehri Karakoyunlu Kara Yûsuf'a teslim etmesiyle sona erdiğini yazar. Fark hanedanın son yıllarına dairdir ve iki kayıt da olduğu gibi aktarılmıştır.

Melik Necmeddin İsa, Artukluların Mardin kolunun son sultanı olarak kaydedilir. Adı kaynaklarda Melik Necmeddin İsa bin Muzaffer Davud bin El Melik Salih biçiminde geçer; yani babası Muzaffer Davud, dedesi El Melik Salih'tir.

Hükümdarlığının en görünür işi 1385 tarihli medresedir. Yapı, doğu tarafına gelen yüksek taç kapısı ile doğu ve batı yönündeki dilimli kubbeleriyle tanınır.

Medresenin iki adı vardır ve ikisi de kullanılır: yaptıranın adından gelen Sultan İsa Medresesi ve yaygın kullanımdaki Zinciriye Medresesi.

Kaynaklar sultanın kişisel hayatına dair ayrıntı vermez. Bu, dönemin Mardin hükümdarları için olağandır: geriye kalan kayıt çoğunlukla kişinin kendisi değil, yaptırdığı yapı ve o yapının kitabesidir.

Necmeddin İsa'nın dönemi Timur'un bölgeye gelişine denk gelir. Kültür ve Turizm Bakanlığının tanıtımına göre sultan, Timur ve ordusu Mardin'de ilk göründüğünde onlarla savaştı ve sonrasında bir süre kendi yaptırdığı medresede hapsedildi. Yani yapı, kurucusunun tutulduğu yer olarak da kayıtlıdır.

Zinciriye Medresesi bugün Mardin'in Artuklu ilçesinde, Medrese Mahallesi'nde ayaktadır. Yapı tarihî dönemde rasathane olarak kullanıldı, sonraki yıllarda Mardin Müzesi'nin binası oldu. Doğu tarafındaki yüksek taç kapısı ve dilimli kubbeleri, medreseyi uzaktan tanıtan ögelerdir. Taçkapıdan girildiğinde yıldız tonozlu bir mekâna ulaşılır; batıdaki koridor avluya ve camiye açılır. Cami bölümünün ortasında mukarnas bezemeli bir kubbe, yanında işlemeli mihrap ve taş minber bulunur. Üst katta öğrencilerin kaldığı çok sayıda küçük oda vardır. Medrese, Birinci Cadde'den kaleye çıkan yol üzerinde, Kuyumcular Çarşısı'na varmadan önce yer alır.