Necmeddin İlgazi

Necmeddin İlgazi'nin Mardin'le bağı, şehirde iki yüzyıl sürecek bir yönetimi başlatmış olmasıdır. 1106'da Mardin'i alarak Artukluların Mardin kolunu kurdu; kaynaklarda bu kol “Tabaka-i İlgāziyye” adıyla geçer ve kurulduğunda Selçuklu devletine bağlıydı.

Bu başlangıç, şehrin bugün gezilen yapılarının hangi dönemden kaldığını da açıklıyor: Mardin'in medreseleri, camileri ve külliyeleri büyük ölçüde İlgazi'yle başlayan Artuklu yönetimi boyunca yapıldı.

İlgazi'nin kendi eliyle şehre bıraktığı somut iz ise kardeşinin külliyesidir. Emînüddin; cami, medrese, hamam, çeşme ve hastaneden oluşan külliyeyi tamamlayamadan ölünce inşaatı İlgazi sürdürüp bitirdi ve yapıya kendi adını değil kardeşinin adını verdi.

Yönetim ölümünden sonra da ailede kaldı: Mardin Artuklu Beyliği'nin idaresi oğlu Hüsâmeddin Timurtaş'a geçti, öteki oğlu Süleyman ise Meyyâfârikīn'de hüküm sürdü.

Necmeddin İlgazi, Artuk Bey'in oğludur ve Artukluların Mardin kolunun kurucusu sayılır. Mardin'deki hükümdarlığı 1106-1122 yıllarını kapsar.

Dönemi Haçlı seferlerine denk gelir. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi İlgazi'yi, İmâdüddin Zengî ve Selâhaddin Eyyûbî gibi adlardan önce Haçlılara karşı ağır darbeler vurmuş bir hükümdar olarak kaydeder. Bu çarpışmaların en çok anılanı 28 Haziran 1119'daki Afrin zaferidir.

İlgazi 17 Ramazan 516'da, miladi 19 Kasım 1122'de öldü. Ölüm yeri Mardin değildir: Meyyâfârikīn'e giderken yolda öldü.

Ölümünden sonra beylik ikiye ayrıldı. Mardin'in idaresi oğlu Hüsâmeddin Timurtaş'a, Meyyâfârikīn ise öteki oğlu Süleyman'a kaldı.

Mardin'i 1106'da yeğeni İbrâhim'in elinden alarak hâkimiyeti altına aldı. Haçlılara karşı kazandığı zaferler arasında en çok anılanı, Antakya hâkimi Roger'i mağlûp ettiği çarpışmadır; kaynaklar bu zaferi 28 Haziran 1119 tarihiyle Afrin zaferi olarak kaydeder.

Necmeddin İlgazi'nin Mardin'de bugün görülebilen izi, tamamlattığı Emînüddin Külliyesi'dir; külliye şehrin güneybatısında, Mesken mahallesinde yer alır. Kurduğu yönetim ise şehrin siluetinde duruyor: Mardin'in Artuklu dönemi medreseleri ve camileri, 1106'da başlayan bu yönetim boyunca yapıldı. Kurduğu kol 1106'dan 1409'a dek şehri yönetti ve Şehâbeddin Ahmed'in Mardin'i Karakoyunlu Kara Yûsuf'a teslim etmesiyle sona erdi.