Sitti Radviyye

Sitti Radviyye'nin Mardin'le bağı, adını taşıyan yapıyla kurulur ve sekiz yüzyıldır sürüyor. Yaptırdığı medrese Hatuniye adıyla bilinir; addaki “hatun” sözcüğü, yapıyı bir kadının yaptırdığını kaydeder.

Yapının şehirdeki yeri iki bakımdan özeldir. Birincisi mimarlıktır: iki katlı, iki eyvanlı ve revaklı avlulu medrese, eyvanlı medreselerin öncüsü sayılır. Yani Mardin'deki bu yapı, sonraki medrese düzeninin erken örneklerindendir.

İkincisi sürekliliktir. Medrese bugün cami olarak kullanılıyor; yapı sekiz yüzyıl sonra hâlâ kuruluş amacına yakın bir işle ayakta. İçinde lahitler bulunur, mihrap bezemeleri Artuklu taş işçiliğini taşır.

Üçüncü bağ vakfiyedir. Yapının vakfiyesi 1206'da kıble cephesinde taş üzerine yazdırıldı; yani yapının nasıl işletileceği binanın kendi duvarına kazındı. Bu, kurucusunun yapıyı kendi ömrünün ötesine bağlamak istediğinin kaydıdır.

Yapının ağırlığı hanedanın kendi mirası içinde de görülür. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Mardin Artuklularının başlıca mimari eserlerini sayarken Hatuniye Medresesi'ni Ulucami, Emînüddin Maristanı, Zinciriye Külliyesi ve Sultan Kasım Medresesi ile birlikte anar. Yani yapı, üç yüzyıl süren bir yönetimin geriye bıraktığı beş ana eserden biridir.

Sitti Radviyye, Artuklu hanedanının Mardin kolunda iki hükümdarın yakınıdır: Necmeddin Alpi'nin eşi ve II. Kutbüddin İlgazi'nin annesi.

Yaptırdığı medresenin tarihi oğlunun saltanat yıllarına denk gelir. Kaynaklar yapıyı 1176-1184 arasına tarihler; bu aralık II. Kutbüddin İlgazi'nin Mardin'de hüküm sürdüğü döneme karşılık gelir.

Adı kaynaklarda iki yazımla geçer: Sitti Radviyye ve Sitti Raziye. İki yazım da aynı kişiyi işaret eder ve yapı her iki adla da anılır.

Kişisel hayatına dair kaynak yok denecek kadar azdır. Dönemin kadın banileri için bu olağandır; geriye kalan kayıt çoğunlukla yapının kendisi, kitabesi ve vakfiyesidir. Sitti Radviyye örneğinde bu üçü de duruyor.

Dönemi tarihlemek için iki saltanat yeterlidir. Eşi Necmeddin Alpı Mardin'de 1152-1176 arasında, oğlu II. Kutbeddin İlgazi ise 1176-1184 arasında hüküm sürdü. Medresenin tarihlendiği aralık oğlunun saltanat yıllarına denk gelir.

Hatuniye Medresesi Mardin'in Artuklu ilçesinde, Gül Mahallesi'nde ayaktadır ve cami olarak kullanılmaya devam ediyor. Revaklı avlusu, iki eyvanı ve mihrabındaki Artuklu taş işçiliği görülebilir. Vakfiye kitabesi kıble cephesinde durur; yapının 1206'daki düzenlemesini bugün de okunabilir kılan kayıt budur.